121مردِ عرفان و سلاح
در دعاى عرفه
تو چه خواندى، تو چه گفتى، كامروز
زير هر خيمۀ گرم
يا كه در سايۀ هر سنگ بزرگ
يا كه در دامن كوه
حاجيان گريانند
با تو، در نغمه و در زمزمهاند». 1
على(ع) در جملاتى كه فلسفۀ تشريع حج را بيان مىكند، از جمله به اين نكته اشاره مىكند كه حاجيان در موقفهاى انبياء مىايستند و گام، جاى گام رسولان مىگذارند: «...وَوَقَفوا مَواقِف انبيائه». 2
باز در حديث ديگرى، از جملۀ آثار و نتايج حج، همين احياى خاطره و زنده نگه داشتن آثار و اخبار، مطرح شده است. آنجا كه «هشام بن حكم» از امامصادق(ع) دربارۀ فلسفۀ تكليف و تشريع حجّ و طواف بر گرد خانۀ خدا سؤال مىكند، امام، در ضمنِ بيان مبسوطى مىفرمايد:
«...فَجعل فيه الاجتماعَ مِن المشرقِ والمغربِ ليَتعارفوا و لينزَع كلّ قومٍ مِنَ التّجارات مِنْ بَلدٍ الى بلدٍ ولينتفع بذلك المكارى والجمّال ولِتُعْرَفَ آثار رسولالله و تُعرف اخباره ويُذكر ولا ينسى...». 3
در اين سخن، آنچه محور قرار گرفته است عبارت است از:
- اجتماع در كنگرۀ عظيم جهانى از شرق و غرب،
شناخت متقابل افراد نسبت به هم،
منافع اقتصادى براى مسلمين،