137امور مسلمين در اقصى نقاط جهان، وحدت ميان ملتهاى مسلمان از هر قوم و مذهب و ملّيتى، معارفۀ مسلمانان، پاسخ به فرياد مظلومان و ستمديدگان، قيام به قسط، مبارزه با مظاهر شرك و بت پرستى، استقامت تا سرحدّ فداشدن، آگاهى دادن به ملتهاى مسلمان بلكه مستضعفان عالم و مواردى از اين قبيل همه و همه از اسرار و حِكَم حج محسوب مى‌شوند، كه از لابلاى آيات و احاديث و سيرۀ نظرى و عملى انبيا استفاده مى‌شود. آيا حجى كه داراى چنين اسرارى باشد، مى‌تواند از سياست بيگانه باشد؟ هرگز.

1- بعد اجتماعى

بعد اجتماعىِ حج، آشكارتر از آن است كه محتاج توضيح باشد. حج عبادتى جمعى است، در عين آنكه داراى ابعاد فردى معنوى و عبادى نيز هست. بعد اجتماعى حج بسيار فراتر از بعد فردى آن است. گرچه يكى از اسرار حج، آن است كه انسان در اجتماع عظيم انسانها، درصدد خودسازى و ايجاد ارتباط معنوى با خدا باشد و خود را تنها احساس كند تا به ياد تنهايى روز محشر بيفتد، اما اين تنها يكى از اسرار بى‌شمار حج است.