186گريخت، و حاجيان اسير آنها شدند و تا آخرين نفر ايشان را كشتند و هر چه را داشتند از جامه و ذخيره به يغما بردند.
اين همه پيشآمدهاى ناگوار و دلخراش براى روندگان به زيارت خانه محترم خداوند تعالى وجود داشت، ليكن مسلمين به واسطۀ كمال يقين و نيروى ايمان و دين از حج باز نمىايستادند و از آن دست بر نمىداشتند و آن سختىهاى جانسوز كه نمونهاى از آنها ذكر شد مانع ايشان نمىشد، و از صدر اسلام تا كنون شنيده نشده كه مسلمانان در انجام اين عبادت مهم مسامحه نموده باشند.
نقل شده است كه در سال (645ق) فتنه و آشوبى بين اشراف مكه براى امارت و فرمانروايى آنجا به پا شد و بدان سبب كسى موفق به حج نگشت.
امروز، همۀ وسائل آرامش و آسايش و بهداشت براى حجاج فراهم است، و از هر نقطۀ زمين وسائل نقليه از انواع ماشين و هواپيما و كشتى و خطوط راهآهن مهيا و آماده است، و از هر جهت قابل مقايسه با مركبهاى سابق نيست.
پرچم امن را مشاهده مىكنى كه در سراسر آن بلاد مقدسه گسترده و در حال اهتزاز است، و امروزه روندۀ به سوى حج را مىبينى كه در آن سرزمين با كمال اطمينان جان و مالش در امان است، و عمل واجب خود را در حالى كه دلش از آرامش و قرار آكنده و روانش شاد و سرشار است انجام مىدهد.