222طوايف و يا فرق اسلامى، نمونههاى ديگرى از سيماى منجى را عرضه كردهاند كه از مهمترين آنها مىتوان به نمونۀ مهدى اشاره كرد كه در فرهنگ و تمدن اسلامى دو چهره دارد: يكى سيماى مهدى از منظر شيعه و ديگرى از ديدگاه صوفيه است.
خاتمه
از مجموع بحثهاى گذشته، اين مطلب بهدست مىآيد كه مفهوم يا نمونۀ «منجى» نشاندهندۀ وجود پديدهاى مشترك بين تمدنها و اديان مختلف است كه در هريك از آنها جزئيات و طبيعتِ نمادين آن، با ديگرى فرق مىكند و اين فرق ناشى از اختلاف فلسفۀ هر دين يا تمدن مىباشد.
و معمولاً اين «نمونه» صرفاً متعلق به گذشته و حوادث طىشده نيست، بلكه نشانگر توانمندىهاى تجديدپذيرى است كه داراى فعاليت بزرگى براى ايجاد تغيير و دگرگونىهاى اجتماعى است كه عملاً مىتواند با فراهمشدن برخى شروط، در عالم خارج و بهطور واقعى تحقق پيدا كند، البته اين بُعد هدفدارى اجتماعى، بهمعناى نفى يا اثبات ابعاد معرفتى و شناختىِ متصل به اين نوع از اعتقادات يا معرفتهاى ايمانى نيست، بلكه بايد به هردو بُعد قضيه، با زاويۀ ديد مختلف و برگزيدن متد مناسب آن براى بررسى هريك از جوانب، نگريست.