227به همين مناسبت نيز از امام باقر عليه السلام به منظور تكميل حج و تحكيم پيوند اين عبادت توحيدى با اصل امامت، به عنوان تبلور عينى عقيده و ديانت، روايت شده، كه آن حضرت فرمود: تَمٰامُ الْحَجِّ لِقٰاءُ الْإِمٰامِ. 1
تكميل حج، به آن است، كه افراد امام عليه السلام را هم ملاقات كنند و با او ارتباط ولايت و اطاعت برقرار سازند.
بنابراين، آن طور كه از آيۀ مورد بحث و روايت مربوطه و تفسير آن به دست آمد، حاجيان پس بازگشت از «منا» و براى اعمال مكّه، به منظور نتيجهگيرى تربيتى و عرفانى از اعمال گذشته و نيز بهرهگيرى از «اعمال مكه» و تكميل آن، با گرفتن ناخن و كوتاه كردن شارب و كنار گذاشتن لباس احرام، به نظافت و «بهداشت تن» و با اداى نذرها و ملاقات با امام عليه السلام و زدودن آلايشهاى روحى و تقويت روح تعبّد و اطاعت ولايت و معنويت، به عالىترين مرحلۀ «بهداشت روان» دست مىيابند.
تحوّل اخلاقى
حاجيانى كه از «منا» به مكه بازگشتهاند و آمادۀ انجام اعمال پنجگانۀ مكّه به عنوان آخرين بخش از اعمال و مناسك مىشوند، بايد اندكى بينديشند، اعمال گذشته و پرزحمت خويش را در ذهن مرور كنند و زمزمۀ عرفانى داشته باشند، كه چه اعمالى انجام داديم و راز و رمز عرفانى و تربيتى آن به عنوان يك «تحوّل اخلاقى» و ارمغان «اعمال منا» چه بود؟ و خلاصه آثار اخلاقى و عملى آن را بايد در رفتارهاى خويش مشاهده كنيم.
راستى، داستان قربانى چه بود؟ چرا حيوان زبانبستهاى را كشتيم و