358بگفت و به انگشت سبابه به گلو اشارت كرد و بيفتاد. چون نيكو نگاه كردم مرده بود. پس حج‌ها بر دو گونه است: يكى اندر غيبت و ديگر اندر حضور. آن كه اندر مكّه در غيبت باشد، چنان بود كه اندر خانۀ خود از آنكه غيبتى از غيبتى اولىٰ‌تر نيست.

پس حج مجاهدتى مركشف مشاهدت را بود و مجاهدت علّت مشاهدنى بل كى سبب است و سبب را اندر معانى تأثيرى بيشتر نبود. پس مقصود حج، نه ديدن خانه بُوَد كه مقصود كشف مشاهدت باشد. ¹

2 - امام محمّد غزّالى؛

(متوفاى 505 ه‍ .ق.) از انديشمندان بزرگ قرن پنجم هجرى است كه در فاصلۀ بين 465 و 505 حدود هفتاد و دو اثر فارسى و عربى به رشتۀ تحرير كشيده است.

از كتب معروف فارسى غزالى، يكى كيمياى سعادت است. غزالى در ربع عبادات در ارتباط با حج سخن گفته و بر خلاف بسيارى از كتب فقهى، تنها به ظواهر آن نپرداخته، بلكه همه جا كوشيده است فلسفۀ آن را بازگو كند و معنويّت حج را بشناساند. از اين رو است كه گفته‌اند:

«... كمتر نويسنده‌اى از نوع غزّالى بتوان يافت كه سبك او تا اين اندازه دقيق و در عين حال غنى باشد...». ²

غزالى ركن اوّل كتاب را، كه به عبادات اختصاص داده، به ده اصل منقسم كرده، اصل هفتم را به حج مخصوص گردانيده است. او مى‌گويد: «بدان كه حج از اركان اسلام است و عبادت عمر است» و آنگاه سخن پيامبر اكرم را نقل مى‌كند كه: «و هر كه حج كند بى‌آنكه تن به فسق آلوده كند و زبان به بيهوده و ناشايست مشغول دارد، از همۀ گناهان بيرون آيد. همچنانكه آن روز از مادر بزاده باشد.» ³

غزالى با نقل داستانى از علىّ بن موفّق نشان داده كه خداوند حجّ همۀ زائران خانۀ