303

با عزيزى نشست روزى چند لاجرم همچنو گرامى شد ¹

احسان به همنوع يكى از صفات پسنديدۀ انسانى است. سعدى براى نشان دادن اهميت و ارزش احسان، آن را نه تنها برابر با حجّ بيت اللّٰه كه برتر دانسته است.

شنيدم كه پيرى به راه حجاز

ناگهان از عالم غيب آوازى مى‌شنود كه:

به احسانى آسوده كردن دلى به از الف ركعت به هر منزلى ²

اين معلّم اخلاق، در فلسفۀ حج گفته است: حاجى بايد به گونه‌اى باشد كه به پاكى طفل نوزاد. وقتى قربانى مى‌كند، نفس حيوانى و امّارۀ خود را قربان كرده باشد. آنگاه كه سنگ بر شيطان مى‌زند آلودگيهاى درونى و تمايلات شيطانى خويش را نيز از خودبراند و خويشتن را از عيوب پاك گرداند، چون به ملاقات خدا رفته و بر سر سفرۀ كرم پيامبر اكرم نشسته، كرم و مروّتى خداگونه و پيامبر وار داشته باشد، نه همچون حاجى‌اى كه سعدى از او ياد كرده است:

مرا حاجى‌اى شانه‌اى عاج داد

حاجى آن زمان كه لبّيك گويان به سوى كعبه مى‌رود، به دعوت خداى خود پاسخ مى دهد و با خدا سخن مى‌گويد. سعدى اين اهمّيت تخاطب را در نظر دارد و در مناجات خود به لبيك حاجيان سوگند مى‌دهد.