147بيت‌اللّٰه توفيق جبرى شد.» ¹

سفر از طريق قزوين، بندر انزلى، بادكوبه، مسكو، سيبرى، دشت قبچاق، درياچه بايكال، منچورى، شينگ يانگ، پكن، شانگهاى، بندر ناگاساكى، كيوتو، توكيو، آمريكا، فرانسه، ايتاليا، قاهره، جدّه، مكّه، مدينه، دمشق، بعلبك، بيروت، بيت‌المقدّس، انجام گرفته و بالأخره از راه استانبول به ايران مراجعت كرده است.

روز جمعه اوّل ذى حجّه سال 1321 ه‍ . ق . به طرف سوئز حركت و به همراه با مطوّف (حاج على ) با كشتى خديوى، كه عازم جدّه است، بدان سمت عزيمت مى‌كنند و در محاذات جحفه احرام مى‌بندند، نويسنده آرزومند است كه احرام او مصداق سخن ناصر خسروباشد كه گفته است:

چون همى خواستى گرفت احرام

صبح پنجم ذى الحجّه به جدّه مى‌رسند و مورد استقبال قرار مى‌گيرند. از اماكن ديدنى جدّه ديدن مى‌كنند؛ از جمله مرقد منسوب به حوّا كه طول قبر را پنجاه قدم دانسته و گفته‌اند اين قسمت اثر قبر از كمر به بالاست. ³

روز ششم ذى حجّه عازم مكّه مى‌شوند، با تخت روان و كجاوه و شكدف. به كاروان آنها حمله مى‌شود ولى به خير مى‌گذرد. در مكّه به منزل محرّر شريف وارد مى‌شوند كه از بهترين منازل مكّه است. او مى‌نويسد:

«سه ساعت از شب غسل كرديم. به حرم رفتيم. عمره به جاى آورديم. شب هشتم كه روز ترويه است مقارن غروب باز به حرم رفته پس از اداى فريضه و نماز، از مسجد به منا معاودت كرديم. منا جلگه‌اى است وسيع، قنات زبيده از ميان آن مى‌گذرد و روى آن