73كه ما كشته شديم باز از جاى خود حركت كنيد؛ خدايا من تو را بر ايشان گواه مى‌گيرم.

رسول خدا صلى الله عليه و آله تأكيد كرد كه احتمال حملۀ سواران قريش از آن سوى هست، اما سوار، در برابر تيراندازى نمى‌تواند حركت كند. ¹ آنچه رسول خدا صلى الله عليه و آله از آن هراس داشت و واقع شد اين بود كه سواران قريش از جنوب كوه عينين به سمت شرق حركت كرده و آنها را دور زدند و در حد فاصل احُد و عينين بر لشكرگاه مسلمانان، كه در دامنۀ احد بود، حمله بردند. فضاى باز منطقه به گونه‌اى بود كه آنان از دور كوه عينين را مى‌ديدند و لحظه‌اى كه سواران پايين آمدند آنان به آن سمت حركت كردند.

پس از پيروزى موقت سپاه اسلام و آنگاه كه آنان به سراغ غنايم جنگى رفتند، خالد با سواران خود از سمت شرق عينين و دور زدن آن و گذشتن از حد فاصل احد و كوه عينين بر مسلمانان يورش برد؛ ² و عبدالله بن جُبَير با يارانش كه كمتر از ده تن بودند، مقاومت كردند تا به شهادت رسيدند. پس از آن دشمن بر سر مسلمانان پراكنده‌اى ريخت كه هيچگونه آمادگى نداشتند. براساس اين توصيف بايد دانست كه اساساً جنگ به آن سوى احد ارتباطى نداشته و در همين محدوده جنوبى كوه احد صورت گرفته است. اين نظر كه سواران خالد كوه احد را دور زده‌اند به هيچ روى نظر درستى نيست.

ترك‌ها فراوان به احد مى‌آيند و مشغول زيارت مى‌شوند. زيارتنامۀ آنها شبيه به چيزى بود كه ما مى‌خوانديم، با مختصرى تغيير. در اطراف كوه فروشندگان زن و بيشتر با صورتى پوشيده و آشكارا فقير، علفيات مى‌فروشند و تسبيح و جز آن. يك مركز امر به معروف و نهى از منكر نيز در آنجا ثابت است با عنوان «هيئة الشهدا». رفتيم كه احد را از نزديك ببينيم ماشين امر به معروف مانع شد! بازگشتيم. گفتنى است كه فاصلۀ عينين تا حد حدود دويست تا سيصد متر است و اين همان گذرگاهى است كه اكنون با از بين رفتن بخشى از كوه عينين به اين صورت در آمده است. پس از آن به مسجد قبلتين رفتيم.

واعظى مشغول