54سفرنامه است به زبان شعر آن هم از زبان يك عارف.
در جاى ديگر اشاره كرده بودم، تعداد زيادى از مسلمانان شيعه و يا علاقمند به انقلاب اسلامى به سراغ مسئولان بعثه مىآيند. يك شيعۀ آفريقاى جنوبى سئوال مىكرد كه ما نمىتوانيم در برابر موضع رسمى كشور دربارۀ سلمان رشدى، عقيدۀ خود را آشكار كنيم آيا مىتوانيم در اينباره تقيه كنيم؟ او از مناسبات اقتصادى موجود در آنجا و پيروى خود از آنها سئوال مىكرد كه چه بايد بكند؟ از او دربارۀ عدد حاجيان پرسيديم، گفت: سه تا چهارهزار و گفت كه براى تمام مخارج حدود سههزار دلار مىگيرند؛ او گفت كه شمار شيعيان آن ديار اندك است.
امروز كه عصر دوشنبه است كانال انگليسى تلويزيون سعودى را نگاه مىكنم يك برنامه تاريخى دربارۀ خلافت دارد قسمتهايى كه من ديدم دربارۀ جانشينى عثمان و كارهاى او در فتوحات با جمع قرآن و ديگر مسائل بود.
امروز شماره ديگرى از روزنامۀ البلاد را ديدم و دو صفحۀ فارسى آن را. عناوين مهم اين بود: زير نظر خادم حرمين شريفين برگزارى محفل فراغت دانشگاه ملك سعود (يعنى جشن فارغ التحصيلى)؛ تعليماتنامه حج؛ نصايح سودمند به زائران؛ تمجيد محافل اسلامى از ترميم مساجد بيتالمقدس (كه مقصود اجراى طرحى است كه سر و صداى آن از يك سال قبل در عربستان پيچيده كه مساجد آنجا را آباد مىكند، يادم هست كه سال قبل چند روز اخبار سعودى اختصاص به نقل تأييدهايى داشت كه براى وى فرستاده شده بود. كانال ديگر تلويزيون نيز برنامۀ ديگرى با عنوان «التوعية الاسلامية فى الحج» گذاشت كه مصاحبه با دو نفر بود يكى از آن دو نفر عطيه محمدسالم بود كه كتابهاى وى را در كتابفروشىها مكرر ديدهام. در اين برنامه و در آغاز تأييد از ملك فهد و اقدامات او دربارۀ حج و آثار و اماكن.
مشكل آب در مكه سبب شده تا از قديمالايم شغل سقايت مطرح شود. كسانى كه در كنار آب زندگى مىكنند به درستى در نمىيابند كه تا چه اندازه شغل سقايت مهم بوده است، اما هماكنون نيز درصدى از اخبار حج مربوط به تأمين آب است. در روزنامهها، گوشه به گوشه از دادن آب خنك به حجاج سخن گفته مىشود و آمارهاى مكرر؛ در ايام حج نيز