216گويند پوشيده شده است كه نخستين بار زمين حرم از سوى«عمر»با ريگ پوشانيده شد.
كعبه در ميانۀ صحن مسجد،اندكى متمايل به جنوب قرار دارد و در امتداد آن از سوى شرق،مقام ابراهيم عليه السلام ديده مىشود و در جنوب شرقى آن گنبد زمزم وجود دارد كه بوسيلۀ«ابوجعفر منصور»در سال يكصد و چهل و پنج هجرى بنا گرديده است و زمين آن را به وسيلۀ مرمر فرش نموده است و مأمون اين كار را به پايان برده است.اما پنجره اى كه بر دهانۀ چاه قرار دارد به فرمان«سلطان احمد عثمانى»ساخته شد و روى آن قرار داده شده است.در شرق چاه زمزم به سوى شمال«باب شيبه»قرار دارد كه به صورت نيم دايره اى بلند قامت به دو ستون پوشيده از مرمر در ميانه حرم و در حدود مطاف ديده مىشود.اين در جايگاهى است كه در دوران رسول خدا صلى الله عليه و آله دَرِ مسجد آنجا قرار داشته است.در شمال مقام ابراهيم عليه السلام منبرى قرار دارد كه از مرمرِ بسيار زيبايى ساخته شده است و از سوى«سلطان سليمان قانونى»به حرم اهدا گرديده است.
بر روى در آن با خطّ طلايى زيبايى اين نوشته به چشم مىخورد:
إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ 1. نخستين بار به وسيلۀ«معاوية بن ابو سفيان»به هنگام ورودش به مكّه براى حج،منبرى در مسجدالحرام قرار داده شد كه پيش از آن خلفا در حالى كه بر زمين مسجد در كنار ديوار كعبه يا در حجر مىايستادند خطبه را ايراد مىكردند.
سپس در سال يكصد و هفتاد هجرى منبرى كه از چوب بسيار زيبايى در مصر ساخته شده بود كه به مناسبت حج گزاردن«هارون الرشيد»به مسجد اهدا گرديد و در همان سال وى بر روى آن براى مردم خطبهاى ايراد كرد.هنگام خلافت«واثق»،سه منبر به فرمان او ساخته شد و به مكه ارسال گرديد اوّلى را در حرم و دومى را در عرفات،و سومى را در مِنىٰ قرار دادند كه هنگام حج گزاردن بر روى تمامى آنها خطبه ايراد مىنمودند.سخنرانان هنگامى كه قصد ايراد خطبه در حرم داشتند،منبر را متصل به ديوار كعبه در فاصلۀ ميان«ركن اسود»و«ركن يمانى»قرار مىدادند و پيش از خطبه،سخنران ابتدا حجرالاسود را استلام كرده و دعا مىكرد و سپس بر منبر بالارفت.پس از پايان