385مسلمان شدم نزد او مگر در روز حديبيه پس نازل شد سورۀ فتح بتمام بعد از مراجعت از حديبيه.

پس عمر گفت كه آيا فتح است اين.

فرمود رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم كه سوگند به آن خدائى كه جان من در دست قدرت اوست كه اين فتح است.

پس بيان فرمود خداى تعالى كه خواب پيغمبر صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم راستست و دخول در مسجد الحرام با امن و حلق و تقصير واقع خواهد شد و لام (لَقَدْ صَدَقَ) لام ابتداء است نزد بصريين بفتح‌البته راست گوى گردانيد خداى تعالى رسول خود را و نزد كوفيين لام جواب قسم مقدر است يعنى سوگند به خدا كه هر آينه راست گوى گردانيد خداى تعالى رسول خود را در خوابى كه ديده است يعنى خواب او را راست خواهد گردانيد چنانكه قول او (لَتَدْخُلُنَّ اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ) مبين است.

و صدق اينجا بمعنى تصديق است و الرؤيا بتقدير في الرؤياست يا بدل اشتمال است از (رَسُولَهُ) و قول او (بِالْحَقِّ) حال است از رؤيا يعنى در حالتى كه خواب رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم ملابس است به راستى يا حال است از رسوله يا متعلق است به صدق يعنى تصديق كرد به راستى و حكمت.

و لام (لَتَدْخُلُنَّ) لام جواب قسم است به اتفاق و مقصود از تأكيدات مذكوره مبالغه است در صدق پيغمبر صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم در رد منافقان و ظاهر آنست كه قول او (إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ) متعلق است بقول (لَتَدْخُلُنَّ اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ) جهت تعليم خلق تا احكام استقباليۀ خود را مقيد سازند به ان شاء اللّٰه يا جهت تنبيه بر آن كه بعضى از مخاطبان پيش از دخول مسجد الحرام خواهند مرد.

و قول او (آمِنِينَ) حال است از فاعل (لَتَدْخُلُنَّ) و قول او (مُحَلِّقِينَ و مُقَصِّرِينَ) حالند