53
توضيحى دربارۀ حدود مسجد الحرام 1
ابراهيم عليه السلام حدود مسجد الحرام را تعيين كرد ؛ 2 ولى اين حدود ، در دوران جاهليت فراموش شد و مكّيان به تدريج ، در حرم و درون مسجد ، به خانه سازى پرداختند . 3 با قدرت گرفتن اسلام و افزايش جمعيت مسلمانان ، توسعۀ مسجد و بازگرداندن به حدود اوّليه آن ، ضرورى نمود . نخستين توسعه ، به دست پيامبر خدا انجام گرفت 4 و سپس عمر در سال هفده هجرى 5 و عثمان در سال 26 هجرى 6 توسعههاى بعدى را انجام دادند. عبد اللّٰه بن زبير در سال 65 هجرى و هنگام تجديد بناى كعبه ، صحن مسجد را از شمال و جنوب ، گسترش داد وليد بن عبد الملك اموى نيز در سال 91 هجرى . از جنوب، آن را به ناحيۀ «صفا» و «باب بنى مَخزوم» رساند و در شمال، ميان «حِجر اسماعيل» و «دارُ النَّدوه» تا «دارُ شَيبة بن عثمان» را توسعه داد. 7 در دوران خلافت عباسى ، ابتدا منصور در سال 137 هجرى شمال و غرب مسجد را توسعه داد و آن را تا «باب بنى سهم» 8 رساند و سپس مهدىعباسى نخستدر سال 161 همۀ