403عرفه مى‌دانست، نرفت. به طور معمول، زائران شب عرفه را به منا رفته و صبح روز بعد به عرفات مى‌روند تا از ظهر تا مغرب را در آنجا باشند.

فرهاد ميرزا مى‌نويسد: «اهل شيعه از هر ولايت و عجم‌ها كه تقريباً پنج هزار نفر مى‌شدند، از من استعلام كردند. گفتم من امروز نخواهم رفت و اهل عجم هم مأذون نيستند بروند. همگى متابعت مرا كردند و كسى از شهر مكه معظمه حركت نكرد.» ¹ ظاهراً ميان خود متولّيان حج اهل سنت نيز اختلاف پيش آمده و «خطيب خطبه عرفه را» نخواند. اين امر سبب خشنودى عجم‌ها شده و از اين كه «به جهت متابعت و خدمت شاهزاده» حج آنان باطل نشده، مسرور گشتند. ² نتيجه آن كه سنى و شيعه هم روز جمعه را عرفه كردند.

اين اختلاف در سال 1297 نيز صورت گرفت و گزارش شده است كه «شب جمعه هشتم - ذى حجه - در ميان حضرات اهل تسنن شهرت يافته كه امشب عرفه است. همه بحمد اللَّه كوچيده، رفتند به منا.» اين امر سبب خوش‌حالى زائران ايرانى شده، آن شب را به خلوتى در مسجد الحرام گذرانده «به كام دل حَجَر را» بوسيدند. ³ البته برخى از درباريان ايرانى كه در حج حضور داشتند، لازم بود تا حرمت اكثريت را حفظ كرده و از جمله - به گزارش دختر فرهاد ميرزا، عمويش - حسام السلطنه در همين سال (1297) «به ملاحظه اين‌كه زياد مخالفت حضرات نكرده باشد، شب را در منا توقف‌نكرده، يك‌سر به عرفات رفتند». ⁴

در ميان سنيان اين شايع بوده است كه اگر روز عرفه كه نهم ذى حجه است، به روز جمعه بيفتد، حج آن سال، حج اكبر مى‌شود. به همين دليل، زمانى كه عرفه به اختلاف رؤيت ماه، به پنجشنبه يا جمعه مى‌خورد، بيم آن مى‌رفت كه قاضى مكه روز جمعه را انتخاب كند كه حج آن سال حج اكبر باشد. حسام‌السلطنه نوشته است كه «گويند هر سالى كه قاضى آنها اثبات اين مطلب كرده، حج را به اصطلاح آنها حج اكبر ساخت، از جانب