360شخصى مى‌تواند سر خود را نتراشد و به تقصير اكتفا كند.
نتيجه مواردى كه بيان شد اين است كه انجام هر يك از محرمات احرام در حال ناچارى، به‌خاطر معالجه و غير آن، جايز است و هيچ‌يك از احكام و دستورات الهى در حج و غير حج، تعارضى با مسايل پزشكى ندارد. بلكه هماهنگ با امور پزشكى است. قرآن كريم و ائمه معصوم(عليهم السلام) در هر موردى راه حل آن را بيان فرموده‌اند.
فراموش نشود كه تغيير وظيفه، مربوط به موارد ناچارى است و در غير آن نمى‌توان به بهانه دستورات پزشكى حكم الهى را تغيير داد. در موارد ناچارى هم تغيير وظيفه بايد طبق روايات انجام شود و خودسرانه نمى‌توان حكمى را تغيير داد. لذا تشخيص وظيفه، با مراعات مسايل پزشكى، به عهده مراجع تقليد است.
بخش دوم: حدوث عوارض خارجى
امورى كه به دليل عوارض خارجى اتفاق مى‌افتد عبارت‌اند از:
1. استحباب يا لزوم خوردن مقدارى از گوشت قربانى با توجه به گرماى هوا و آلودگى محيط و سرايت ميكروب. در اين مورد بايد گفت:
اولاً خوردن گوشت قربانى در صورتى است كه براى بدن مضر نباشد و اگر مضر بود وجوب يا استحباب ندارد. بلكه خوردن آن جايز نيست؛ چنان‌كه در روايت نبوى مشهور آمده است:
«لاَ ضَرَرَ وَ لاَ ضِرَارَ فِي الإسلاَم» كه از آن استفاده مى‌شود حكم ضررى در اسلام جعل نشده است؛ يعنى درصورت وجود ضرر، حكم وجوب يا استحباب براى خوردن گوشت قربانى منتفى است.
ثانياً: بايد وضعيتى فراهم كرد كه از فساد گوشت‌ها جلوگيرى شود؛ اين وظيفه مسئولان و برگزاركنندگان حج است كه اخيراً با ساماندهى قربانگاه، اين مسئله تا حد زيادى تأمين شده است و مى‌توان امكانات را به‌گونه‌اى قرار داد كه خود حجاج در منا از گوشت قربانى استفاده كنند و هيچ ضررى به آنها متوجه نشود.