270
جمع‌بندى
از مجموع آنچه از اهل لغت آورديم، روشن مى‌شود كه آنان در مفهوم تقيه اختلاف نظريه ندارند و در معناى تحفظ و مصونيت و مرادف آن براى تقيه هم‌عقيده‌اند.
2. تعريف تقيه در اصطلاح فقها
در فقه براى تقيه تعريف‌هاى گوناگون شده است؛ در اينجا دو تعريف را از فقهاى صدر اول و فقهاى متأخر مى‌آوريم:
شيخ مفيد در تعريف تقيه مى‌نويسد: «تقيه مخفى‌كردن حق و پوشاندن عقيده حق است و نيز مخفى‌كارى و ترك آشكارسازى با مخالف در مورد چيزهايى است كه ضرر دينى و يا دنيايى را درپى دارد». 1
شيخ انصارى در تعريف تقيه مى‌نويسد: «مقصود از تقيه در اينجا، جلوگيرى از ضرر بر ديگرى است به‌وسيله هماهنگى با مخالفِ حق، با گفتار و يا در رفتار». 2
نقد و بررسى
همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود، ميان اين دو تعريف از جهاتى تفاوت وجود دارد:
الف) شيخ مفيد در تعريف تقيه گفت: افعالى است كه موجب تحفظ از ضرر مى‌شود. به خلاف شيخ انصارى كه تقيه را به خود تحفظ تعريف كرد.
ب) شيخ مفيد تقيه را به كارهاى سلبى، مانند كتمان، نهان‌كارى و ترك آشكارسازى تعريف كرد؛ ولى شيخ انصارى تعريف آن را به گونه‌اى آورد كه با افعال ايجابى سازگار است.
ج) بر اساس تعريف شيخ مفيد و با توجه به توضيحى كه وى درباره تقيه مى‌دهد، تقيه منحصر در موارد خوف از ضرر نيست؛ بلكه گاهى تقيه به جهت اصلاح است. بنابراين تقيه مداراتى، بر اساس نظر شيخ مفيد، قسمى از تقيه به شمار مى‌آيد.
اما شيخ انصارى، تقيه را منحصر به تقيه ترس از ضرر كرد.