114 ولم أقف في ذلك على رواية من طرق الأصحاب و المسئله محل تردد و لا ريب أن الوقوف في جهة الإمام أولى و أحوط. ¹

من در اين مورد از طريق اصحاب به هيچ حديثى برخورد نكرده‌ام و مسئله، محل ترديد است اما شك ندارم كه ايستادن در جهت امام، بهتر و به احتياط نزديك‌تر است.

شيخ بزرگ، كاشف الغطا، تنها اشكال نخست را مورد توجه قرار داده و مى‌نويسد:

وحول الكعبة يصحّ الدوران في الصف، و مقابلة الوجوه الوجه، بشرط أن تكون الفاصلة من جانب المأمومين أوسع. ²

تشكيل صف به شكل دايره، در پيرامون كعبه و روبه‌روى هم قرار گرفتن امام و مأموم، اشكالى ندارد، به شرط آنكه فاصله مأمومين با كعبه، بيش‌تر از فاصله امام با كعبه باشد.

در آينده، به ميزان فاصله ميان امام و كعبه و نيز ميان كعبه و مأموم، خواهيم پرداخت.

در اين مورد، سخنان ديگرى نيز از سوى علما و فقهاى گذشته و معاصر، مطرح شده كه شايد در ضمن استدلال به حكم اين مسئله، به برخى از آن سخنان اشاره شود.

4. اصل در مسئله چيست؟

اصل در اين مسئله فساد است؛ مگر آنكه نشانه و دليلى به خلاف آن گواهى دهد؛ چراكه عبادات، امورى توقيفى هستند كه عقلا هيچ نقشى در آن ندارند. بنابراين اگر انجام كارى به وسيله فردى خاص، محل شك و ترديد باشد، اصل بر فساد است.

به عبارت ديگر، مشروعيت عبادات، امرى توقيفى است؛ به طورى كه هر آنچه مشروعيت آن محرز گردد مشروع است و هر آنچه مشروعيتش محل شك و ترديد باشد ممنوع است. در اين مورد، مى‌توان به روى هم گذاشتن دست‌ها (نهادن دست راست بر روى دست چپ و به عبارتى، تكتف) در حال نماز اشاره كرد؛ زيرا نماز، دو