119
نتيجه بحث روايى
گرچه در هيچ‌يك از رواياتى كه در بالا آورديم و تمام رواياتى كه در باب رمى‌جمرات آمده، سخن صريحى از موضوع جمره به ميان نيامده، ليكن از تعبيرات موجود در آنها مى‌توان اطمينان يافت كه «جمرات» چيزى جز محل اجتماع سنگريزه‌ها در آن قطعه زمين معين از منا نيست و اگر ستونى در آنجا باشد، به عنوان علامت و نشانه است.
ستونى به نام جمره در منا نبوده كه به آن سنگ بزنند؛ بلكه حجاج سنگها را به همان محلى كه امروز به صورت حوضچه‌هايى در اطراف جمرات بنا شده است، پرتاب مى‌كردند. مردم كم‌كم، بر اثر گذشت زمان، علامت را به جاى جمره اشتباه گرفته‌اند و رمى آن را به جاى محل اصلى قرار داده‌اند و به احتمال قوى، اين مسئله در قرون اخير، صورت گرفته و به صورت يك عرف در آمده است؛ زيرا در كلمات پيشينيان ديده نمى‌شود؛ زياد هم نبايد تعجب كرد.
نظرات نقادان و پاسخ به پرسش‌ها
بعد از نشر اين فتوا و استدلال‌هايى كه آورديم، استقبال چشمگيرى از سوى بسيارى از اهل نظر و بزرگان حوزوى و غيرحوزوى از اين بحث شد كه شرح آنها ممكن است حمل بر مسائل ديگرى شود و از آن مى‌گذريم و از همه آنها متشكر و سپاسگزاريم. گروهى نيز پرسش‌ها و شبهاتى طرح كرده و خواهان پاسخ آنها بودند. در اينجا براى تكميل اين بحث، شبهات و پرسش‌هاى اين برادران عزيز را با عنوان «نظرات نقادان» طرح و بررسى مى‌كنيم:
1. تمسك به احتياط
مرحوم صاحب مدارك، بعد از نقل كلام شهيد در «دروس» كه دو احتمال در معناى جمره ذكر مى‌كند: «إنّها اسم لموضع الرّمي و هو البناء أو موضعه»؛ «جمره نام آن بنا، يا محل آن