82«درجات» و «دركات» زاييده اعمال خود آدمى است و نه چيز ديگر. ¹

اكنون با ضميمه اين آيات به آياتى كه بر آثار باقيات صالحات يا سنت‌هاى حسنه و سيئه در عالم آخرت اشاره داشت، ² مى‌توان نتيجه گرفت اموات، مادامى‌كه از اعمال گذشته خود از دو طريق ياد شده بهره‌مند مى‌شوند، درجات يا دركات آنان نيز پيوسته در حال افزايش است و مراد از تكامل برزخى، چيزى جز همين افزايش درجات و دركات نيست.

آيه پنج- وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ (طور: 21)

ما از ميان ذريه مؤمنين، آنهايى را كه در ايمان به خدا به نوعى از پدران پيروى كنند، به پدرانشان ملحق مى‌كنيم؛ هرچند كه ايمانشان به درجه ايمان پدرانشان نرسد.

اين آيه، با عنايت به احاديث مستفيضه‌اى كه ذيل آن از پيامبر اكرم(ص) و ائمه معصومين(عليهم السلام) نقل شده، بر تكامل برزخى دلالت دارد. براساس احاديثى كه در پى مى‌آيد فرزندان مؤمنين، كه به لحاظ ايمان در رتبه پدران خود نيستند، پس از مرگ تحت تربيت معنوى قرار گرفته و به پدران خود ملحق مى‌شوند و از آنجا كه تربيت، به معناى ياد شده با تكامل مورد بحث تفاوت معنائى ندارد، دلالت آيه شريفه و احاديث ذيل آن بر تكامل برزخى اثبات مى‌شود. اما برخى از احاديثى كه ذيل آيه شريفه آمده است:

امام صادق(ع) در تفسير آيه 21 سوره طور فرمود: