69در قرآن چهار بار واژه «جاهليت» به كار رفته كه عبارت‌اند از:

الف) پيروى از حكم و حكومت ناحق و رفتار خلاف قانون الهى و مبتنى بر هوا و هوس و روى گردانى از دستورهاى الهى، كه مورد نهى قرار گرفته است؛ ( أَ فَحُكْمَ الْجٰاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ). ¹

ب) بى‌توجهى به وعده و وعيدهاى الهى و بد انديشى درباره افعال خداوند، كه دربارۀ گروهى از ياران پيامبر است. آنان كه با اكراه و نفاق در جنگ احُد شركت كرده بودند؛ ( يَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلّٰهِ ...). ²

ج) بى‌پروايى زنان در جامعه و نماياندن زيور و آرايش‌هاى زنانه، كه در هشدار به زنان پيامبر(ص) و جلوه‌گرى آنان است؛ ( وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِيَّةِ الْأُولىٰ وَ ...) ³

و كلمه «تبرج» به معناى ظاهر شدن در برابر مردم است، همان طور كه برج قلعه براى همه هويدا است. ⁴

اين واژه اگر درباره زنان استفاده شود، به معناى خويشتن آرايى و ظاهر كردن زيبايى‌ها و محاسنى است كه بايد بپوشانند.

د) تأكيد بر خواسته‌هاى نابجا، تعصب درباره آگاهى‌هاى ناچيز و جانبدارى بى‌دليل از اعتقادات و انديشه‌ها؛ ( إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجٰاهِلِيَّةِ ...). ⁵

به يقين، جهالت ريشه تمام انحرافات در تاريخ بوده است.

از مصاديق جهالت، تقليد كوركورانه است كه نقش مهمى در انحراف مناسك حج و دين ابراهيم(ع) داشته است.

2 .مسافرانى كه از مكه بر مى‌گشتند

بنابر نقل كلبى، يكى ديگر از عوامل مهم كه موجب انحراف از دين و مناسك حج ابراهيمى شد، اين بود كه هر مسافرى وقتى از شهر مكه خارج مى‌شد، سنگى از سنگهاى حرم را همراه خود مى‌برد و هرجا كه توقف مى‌كرد، آن را بر زمين مى‌نهاد و