193به خطا رفته باشند، هيچ عيبى بر ايشان نيست؛ زيرا ازروى عمد و قصد نبوده، بلكه سرزنش براى كسى است كه آگاهانه و به‌عمد از مسير حق منحرف شود. ¹

فرق بين فسّاق متأول با غيرمتأول

سخن مسلم و ابوحاتم رازى نيز كه قائل شده بودند خبر فساق، به‌دليل عدالت‌نداشتن ايشان پذيرفته نمى‌شود، بايد حمل بر فساق غيرمتأول شود؛ نه متأولان از ايشان. ابن حزم در اين باره نوشته است:

كسى كه با اعتقاد به حلال‌بودن چيزى، به ارتكاب آن اقدام كند تا زمانى كه دليلى بر حرمت آن، اقامه نشده، معذور و مأجور است؛ هرچند اعتقادش اشتباه باشد، و اهل هوا اعم از معتزله، مرجئه، زيديه و اباضيه تا زمانى كه [اجتهادشان] اين‌گونه باشند، معذورند؛ مگر اينكه اعتقادشان به كفر قطعى منجر گردد يا دليلى در حرمت، مانند نص يا اجماع، عليه ايشان اقامه شود كه دراين‌صورت، اگر بر اعتقاد خود اصرار ورزند و از آن دست نكشند، فاسق شمرده مى‌شوند. ²

چنان‌كه ملاحظه شد، ابن حزم تصريح مى‌كند كه فاسدالمذهب و مبتدع تا زمانى كه به‌وسيله اعتقادشان از دايره اسلام خارج نشده و حجتى عليه ايشان اقامه نشده است،