74انسان است، آشنا مى‌كردند.

برنامه‌هاى عبادى، از ديگر تدابير خداوند براى روشن‌كردن چراغ فطرت در وجود انسان است. حج كه عاملى مؤثر در تربيت و اصلاح انسان به شمار مى‌رود، از فرايضى است كه از زمان حضرت آدم(ع) تا خاتم‌الانبياء(ص)، در آيات و روايات بر آن تأكيد شده؛ اين تأكيد با هدف رسيدن به حقيقت و واقعيت‌هاى عالم وجود و يادآورى باورهاى توحيدى و ارزش‌هاى اخلاقى و معنوى كه ريشه در فطرت انسان دارد، صورت پذيرفته است. رسول اكرم(ص) فرمود:

مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَالتَّفَقُّهِ، وَلا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلّا بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلاعٍ. ¹

اى مردم، با دين و فقه كامل (عقيده و عمل صحيح) حج كنيد و از مشاهد اين سفر برنگرديد، مگر با توبه و بازايستادن از گناه.

حج، ازاين‌رو تربيت‌كننده انسان است كه در جاى‌جاى مناسك، امور فطرى و باورهاى معنوى براى او تداعى مى‌شود. امام باقر(ع) به منظور آموزش عقايد توحيدى و اجابت نداى فطرت در حج فرمود:

هرگاه در مسجدالحرام به حجرالاسود رسيدى، بگو:

«أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا الله وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ آمَنْتُ بِالله وَكَفَرْتُ بِالطَّاغُوتِ وَبِاللّاتِ وَالْعُزَّى وَبِعِبَادَةِ الشَّيْطَانِ وَبِعِبَادَةِ كُلِّ نِدٍّ يُدْعَى مِنْ دُونِ الله» ²؛ «شهادت مى‌دهم كه جز خداوند يكتا معبودى