212حقّ الناس رها سازد. امام صادق(ع) مى‌فرمايد:

«اِذا ارَدْتَ الحَجَّ... وَاخرُجْ مِن حُقوقٍ تَلزَمُكَ مِن جَهَةِ المَخلُوقين» ¹؛ «هرگاه اراده حج كردى... حقوقى كه از مردم بر عهده تو است، ادا كن».

ابوتمامه روايت كرده است كه خدمت امام جواد(ع) شرفياب شدم و عرض كردم: «مى‌خواهم در مكه يا مدينه بمانم و مديون هستم. شما چه مى‌فرماييد؟» حضرت فرمود:

ارْجِع فَأَدِّهِ الى مُؤَدَّى دَينِكَ وَانظُر ان تَلقَى اللهَ عَزَّوَجَلَّ وَلَيسَ عَلَيكَ دَينٌ، انَّ المُؤمِنَ لا يَخوُنُ. ²

نزد طلبكارت برگرد و بدهى خود را ادا كن و مواظب باش، خدا را در حالى ملاقات كنى كه مديون نباشى. همانا مؤمن خيانت نمى‌كند.

امورى چون غيبت و تهمت كه باعث خدشه‌دارشدن آبروى ديگران است، ازدست‌رفتن ثواب اعمال را در پى دارد؛ چنان‌كه پيامبر اكرم(ص) فرمود:

يَأْتِي الرَّجُلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقَدْ عَمِلَ الْحَسَنَاتِ فَلَا يَرَى فِي صَحِيفَتِهِ مِنْ حَسَنَاتِهِ شَيْئاً. فَيَقُولُ: أَيْنَ الَّتِي عَمِلْتُها فِي دَارِ الدُّنْيَا؟ فَقيلَ لَهُ: ذَهَبَتْ بِاغْتِيَابِكَ لِلنَّاسِ وَهِيَ لَهُمْ عِوَضُ اغْتِيَابِهِمْ. ³

روز قيامت كسى كه كارهاى نيكى در دنيا انجام داده است، وارد مى‌شود؛ ولى در نامه اعمالش چيزى را مشاهده نمى‌كند، مى‌پرسد: «پس