76و بىآبى، حج نگزارد. 1 در پايان سال 416ه.ق. نيز قحطى بزرگى در مكه رخ داد كه موجب تعطيلى حج شد. 2 همچنين به سال 815ه.ق. قحطى در مكه و تأثير آن بر حج، گزارش شده است. 3
5. تعطيلى حج ابزار تهديد
از ديرباز اهميت دينى، سياسى و اقتصادى حج براى حاكمان مكه به اندازهاى بوده كه در گذر زمان، تعطيلى حج به عنوان حربهاى براى تهديد آنها به كار مىرفته است. به گونهاى كه تعطيلى حج برخى مناطق، اوضاع اقتصادى شبه جزيره عرب را آشفته مىكرد. اين حربه مورد استفاده برخى حاكمان قرار مىگرفت؛ براى نمونه پس از رسيدن گزارش حمله سربازان شريف مكه به كشتىهاى تجارى فاطميان در حجاز و قتل و غارت آن، وزير افضلبن بدر جمالى، از حج مصريان، به سال 514ه.ق. پيشگيرى كرد و از اين طريق يارى مالى آن سرزمين به مكيان قطع شد. وى دستور داد تا زمانى كه شريف مكه همه اموال را بازنگرداند، سفر حجاج به حجاز ممنوع گردد. اين كارها وضعيت اقتصادى حجاز را آشفته كرد و شريف مكه نيز ناچار شد خواستههاى فاطميان را بپذيرد و از آنان عذرخواهى كند و اموال بازرگانان و ديه مقتولان را پرداخت كرد. 4
نمونه ديگر، اقدام شاه عباس صفوى مبنى بر تعطيلى حج ايرانيان بود. در اين دوران كه مسير حج ايرانيان از كشور عثمانى مىگذشت، او حجگزارى ايرانيان را باعث سرازير شدن اموال فراوان به كشور دشمن مىديد و با اين توجيه كه اهمال مباشرانِ راه در ورود و خروج، ايجاد تأخير در حركت كاروانها و ايجاد وقفه در سفر حاجيان از سوى