65- وَ اللّٰهُ خَلَقَكُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ (صافات: 96)
با اينكه خداوند هم شما را آفريده و هم بتهايى كه مىسازيد!
- وَ مٰا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَمىٰ (انفال: 17)
و اين تو نبودى (اى پيامبر كه خاك و سنگ به صورت آنها) انداختى؛ بلكه خدا انداخت.
آياتى ديگر مانند وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً (فرقان: 2) و إِنّٰا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ (قمر: 49) و قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً (طلاق: 3) و وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (حجر: 21)، تقدير موجودات به وسيله خداوند را مطرح مىسازند و از آنجايى كه تقدير هر چيز عبارت است از اينكه آن را به حدود علل مادى و شرايط زمانى و مكانىاش محدود كنند، در اين آيات نيز آثار و افعال، هم به خداوند و هم به خود موجودات نسبت داده شده است.
جمع بين آيات
ميان اين سه دسته از آيات، تعارضى ظاهرى ديده مىشود كه هريك از مذاهب اسلامى و فرق پيش گفته، راهكارى براى رفع اين ناسازگارى و جمع بين اين آيات و بيان توحيد افعالى مطرح كردهاند.
اشاعره
با توجه به اينكه اشاعره توحيد افعالى را به معناى صدور همه افعال از خداوند به صورت مستقيم و بدون تأثير و دخالت ديگر موجودات مىدانستند، براى رفع اين تعارض ظاهرى، از جمع بين آيات اينگونه نتيجه گرفتهاند كه پس از تعارض ظاهر اين آيات و