23

فصل دوم: حقيقت توحيد افعالى

مقدمه

از منظر انديشمندان مسلمان، خداوند افزون بر آنكه صفات كمالى دارد، مبدأ وقوع افعال نيز است. بر اين اساس آفريدن، روزى دادن، تدبير امور مخلوقات و... در زمره افعال الهى است. از سوى ديگر، جهان هستى صحنه وقوع افعال و آثار متنوعى است كه مبدأ آن در نگاه نخست، مخلوقات خداوندند و با نگاه ظاهرى و سطحى، محل ظهور آثار بى‌شمارى از سوى فاعل‌هاى گوناگون و متكثر است. اما اين نگاه با ديدگاه توحيدى اسلام سازگار نيست؛ زيرا در نگرش توحيدى اسلام، تنها مؤثر و فاعل مستقل در عالم، ذات مقدس خداوند است و جز او هيچ موجود ديگرى فاعليت تام و مستقل ندارد و اين همان گوهر توحيد افعالى است. بنابراين، توحيد افعالى و نفى كثرت از مقام فعل به دو صورت تصور كردنى است:

1. يگانگى خداوند در اسماء و صفات فعليه؛ يعنى خداوند همان‌گونه كه در مرتبه ذات و صفات واحد است، در مرتبه فعل نيز