113

1. آيات جبر

نمونه‌اى از آيات قرآن كه براى برخى موجب توهم جبر شده است، عبارت‌اند از:

الف) اراده انسان، مقهور مشيت خداوند

ظاهر برخى آيات، اين است كه مشيت انسان به مشيت خداوند بستگى دارد و در واقع، همان مشيت خداوند است كه بر انجام فعل يا ترك آن تعلق گرفته؛ مانند:

- وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً (انسان:30)

و شما هيچ چيز را نمى‌خواهيد، مگر اينكه خدا بخواهد. خداوند دانا و حكيم بوده و هست.

- وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِينَ (تكوير: 29)

و شما اراده نمى‌كنيد، مگر اينكه خداوند - پروردگار جهانيان - اراده كند و بخواهد.

- قُلْ لاٰ أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ (اعراف: 188)

بگو: من مالك سود و زيان خويش نيستم، مگر آنچه را خدا بخواهد.

آيات يادشده ايهام دارد كه اگر خداوند بخواهد، در انسان مشيتى پيدا مى‌شود و اگر نخواهد، انسان نيز نخواهد خواست و كارى نخواهد كرد. پس آنچه در حقيقت مؤثر است، خواست خداست و انسان، ابزار بى‌اراده‌اى بيش نيست.

ب) ضرورت اذن الهى در كارهاى انسان

آياتى ديگر بيانگر ضرورت اذن الهى در كارهاى انسان است؛ مانند:

- وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ (يونس: 100)