112مقابل، گروهى ديگر با انگيزه دفاع از عدل الهى و تنزيه مقام ربوبى از همه قبايح و نقايص، طرفدار آزادى انسان و وانهادگى او در كارهايش به خود شدهاند. از سويى گروهى ديگر انديشه جبر و تفويض را واقعبينانه ندانسته، با پيروى از اهل بيت معصوم(عليهم السلام) راهى ميانه را برگزيده و نظريه «امر بين الامرين» را مطرح كردهاند.
در واقع محل نزاع در اين مسئله، جبر و اختيار در افعال انسان به لحاظ نسبت آنها به خداوند مىباشد؛ يعنى در مخلوق بودن يا نبودن افعال انسان از ناحيه خداوند است؛ نه در فعل انسان بودن يا نبودن آنها؛ زيرا فعل به كسى كه فعل قائم به اوست نسبت داده مىشود؛ نه به كسى كه آن را ايجاد كرده است. 1
در اين فصل، ما ابتدا با مراجعه به قرآن كريم، آيات مرتبط با جبر و اختيار انسان را برشمرده، سپس به ارزيابى اجمالى ديدگاههاى مطرح در اينباره خواهيم پرداخت.
گفتار اول: آيات جبر و اختيار
آياتى كه درباره مختار يا مجبور بودن انسان و چگونگى تحقق افعال او در قرآن آمده، چند دسته است: يك دسته بيانگر انتساب همه افعال او به خداست كه «آيات جبر» گفته مىشوند و طرفداران نظريه جبر به اينها استناد مىكنند؛ دستهاى ديگر كه افعال انسان را به خود او منسوب مىدانند، «آيات اختيار» گفته مىشوند و طرفداران نظريه تفويض به آنها استناد مىكنند.