96

3. نظريه اشتراك معنوى، تأويل و تشكيك

اساس اين نظريه بر انضمام دو نظريه تأويل و اشتراك معنوى، همراه با رعايت اصل تشكيك در مراتب وجود است. نظريه اشتراك معنوى با رعايت تشكيك درباره مفاهيمى چون وجود، وجوب، حيات، قدرت، علم، اختيار و... جريان مى‌يابد و نظريه تأويل در مفاهيمى مانند دست، وجه، شنيدن، ديدن، استوا، رضا، غضب و... صادق است.

گفتنى است در آن دسته از مفاهيمى كه اشتراك معنوى وجود دارد، صدق مفاهيم بر خالق و مخلوق، از قبيل انطباق الفاظ مُشكّك بر مصاديق خود است، نه از قبيل انطباق الفاظ متواطى؛ مثلاً حقيقت علم در مورد انسان، گاهى حصولى و گاهى حضورى است و هر دو، پديده‌اى امكانى، محدود و متناهى‌اند؛ در حالى كه در مورد خداوند متعال، صفت علم هميشه حضورى، نامتناهى، نامحدود و عين ذات الهى است. ¹

4. نظريه اشتراك لفظى

برخى از صاحب‌نظران، صفات مشترك ميان خدا و غير خدا را از قبيل اشتراك لفظى دانسته‌اند. از نظر آنان اشتراك معنوى با تمايز ميان خالق و مخلوق منافات دارد. ² برخى از آنان حتى مفهوم وجود را نيز مشترك معنوى ندانسته‌اند؛ چنان‌كه از ابوالحسن بصرى و ابوالحسين معتزلى و پيروان آن دو نقل شده است كه گفته‌اند: «مفهوم وجود در مورد هر ماهيتى، عين آن ماهيت است». ³

استاد ربانى گلپايگانى نظريه اشتراك لفظى درباره صفات خبرى را به دليل اينكه آنها را بدون تأويل نمى‌توان بر خدا اطلاق كرد، استوار مى‌دانند؛ در حالى كه لازمه اين