78در مورد اينكه اقتصاد اسلامى چگونه و با چه مكانيسمى در راستاى پويايى و پايايى امت اسلامى اجرا مىشود، نظرات مختلفى مطرح است. برخى تأكيد بيشترى بر فقه اسلامى دارند و فقه را زمينهساز تحقق اقتصاد اسلامى مىدانند. 1 با توجه به اينكه فقه، نظام رفتار فردى و اجتماعى مسلمانان را پوشش مىدهد و به صورت مستقيم، بخشى از آن به معاملات مربوط مىشود، حتماً بخش مهمى از اقتصاد اسلامى از اين رهگذر تبيين و تنظيم مىشود. ولى گستردگى حوزه و مباحث اقتصاد، سبب مىشود اقتصاد اسلامى را در همه عرصهها و گزارههاى دينى بايد جستوجو كرد. بر اين اساس هريك از مناسك دينى را مىتوان از اين ديد تحليل كرد. 2
حج يكى از مهمترين مناسك دينى است كه با گردهم آوردن نمايندگانى از جهان اسلام در مكان و زمان مشخص، تبلورى عملى از امت اسلامى است. حج علاوه بر ابعاد اخلاقى، فقهى و سياسى - اجتماعى، از جهات اقتصادى ژرفى برخوردار است. در آيات و روايات متعددى ابعاد و كاركردهاى اقتصادى حج در سطح فردى، ملى و بينالملل جهان اسلام بيان شده است 3 كه حاكى از نقشآفرينى حج در تقويت امت اسلامى در بعد اقتصادى است. ابعاد بينالمللى حج اين نقشآفرينى را پررنگتر مىكند.
در اين نوشتار قصد داريم ظرفيتهاى اقتصادى حج را در راستاى امت اسلامى در سه بخش و با سه رويكرد سياسى، اخلاقى و توسعه پايدار بررسى كنيم.