66
ز) كاروانسراها و تعامل فرهنگها
كاروانسراها محل تجمع عمومى افرادى بود كه به كار تجارت مشغول بودند و كالاهاى خود را در آنجا عرضه مىكردند. اقتصاد پوياى شهرهاى مسير جاده قم - قصرشيرين سبب شد كه شمار فراوانى كاروانسرا در اين مسير احداث شود؛ بهگونهاى كه «جكسن» تعداد كاروانسراهاى همدان را بيش از پنجاه عدد برشمرده و نوشته است كه اين كاروانسراها براى تأمين اشياء و ادوات مورد نياز گروه بىشمار بازرگانان و زوارى كه از اين شهر مىگذرند، همواره در تكاپويند و كارشان بسيار پررونق است. 1 كاروانسراها محل مواجهه افراد از ملل مختلف، بهخصوص شمار بسيارى از يهوديان بود. در ايران نيز مانند بيشتر نقاط دنيا سررشته تجارت در دست يهوديان بود. 2 افراد ديگرى كه در كاروانسراها ديده مىشدند، بازرگانان اصفهانى بودند. آنان به سمت كرمانشاه در حال حركت بودند. گروه ديگرى كه در كاروانسرا فراوان ديده مىشدند، دراويش بودند كه براى تكدى سر راه مسافران قرار مىگرفتند. 3 در كاروانسراها درباره مسائل سياسى نيز بهشدت بحث مىشود؛ مثلاً در زمان مشروطه در كرمانشاه سياستمدارانى كه طرفدار نهضت ملى بودند، در همهجا در خانههاى شخصى و كاروانسراها جاى گرفته و به مذاكرات و بحثهاى بىانتهاى سياسى سرگرم بودند؛ بهگونهاى كه يكى از سفرنامهنويسان خارجى، به نام «بلوشر» نتيجه گرفته