138آنها را به انجام‌دادن كارى در اين مسير مأمور مى‌كرد، به خرابى و تعمير آن اشاره مى‌كردند. 1 البته در دوره فتحعلى‌شاه و دوره حكمرانى محمدميرزا دولتشاه پل‌هاى بسيارى تعمير يا ساخته شد. 2 در زمان ناصرالدين شاه در سال 1287ه .ق، پيش از سفر او به عتبات همه امكانات راه مانند مسافرخانه، كاروان‌سرا و پل تعمير يا ساخته شد. 3
ج) كاروان‌سراها
طرح و نقشه كاروان‌سراها در طى قرون متمادى دستخوش تغييرات چندانى نشده‌اند و اساس آنها شامل ايجاد باربندها و فضاهاى اطاق مانندى است كه پيرامون حياط وسط ساخته شده و فقط يك ورودى داشتند كه شرح كامل آن در فصل دوم آمده است.
9. آثار عبورومرور مهاجران و غربى‌ها در شهرهاى مسير قم - قصرشيرين
طبيعى بود كه حضور شمار فراوانى مهاجر و رفت‌وآمد مسافران، تأثيراتى بر مردم منطقه داشته باشد. برخى از اين شهرها تساهل بيشترى در برابر مهاجران به‌خصوص غربى‌ها داشتند. اما اقامت بيگانگان به‌خصوص اروپائيان در شهرهايى مانند قم، به دليل تعصب مذهبى امكان‌پذير نبود. 4 همان‌طور كه گفتيم در همدان يهودى و مسيحى