82تغييرات به حقيقت عرفى جمره ضررى نمىزند و صدق جمره بر آن ممكن است. برخلاف اينكه در ارتفاع يا عرض جمرات زيادتى احداث شود؛ زيرا اين مقدار زياده كه در زمان معصومين(عليهم السلام) نبوده است، عرفاً جزء جمره سابق محسوب نمىشود و مجزى بودن رمى اين مقدار احراز نمىشود و مبرء ذمه نيست؛ چراكه رمى عين جمره زمان پيامبر و ائمه - صلوات الله عليهم اجمعين - لازم نيست؛ اما رمى مقدار و اندازه موجود در زمان آنان لازم است. 1
لازم به يادآورى است كه اين فتوا مربوط به دوره دوم توسعه جمرات در عهد سعودى بود كه جمرات دوطبقه شده بود و تقريباً شكل ستونهاى سابق با ابعادى كوچكتر باقى مانده بود و قائل اين فتوا، مرحوم آيت الله خوئى، پيش از توسعه سوم كه در آن تمام شكل جمرات تغيير كرد، رحلت فرمود.
نقد و بررسى
در اين تقرير، به واقعيت تاريخى جمرات توجه شده است و اشكالاتى كه در استدلال گذشته بود، وارد نمىشود؛ اما سؤال اصلى اين است كه اگر ما عنوان جمره را متعلق حكم دانستيم و به همين دليل، رمى شخص جمره زمان معصومين را واجب ندانستيم، چرا و به چه دليلى بر حجم و اندازه جمرهاى - كه نه در زمان معصومين(عليهم السلام) بلكه در زمان عثمانيان ساخته شده - تأكيد داريم؟ حال آنكه يقين داريم كه جمرات فعلى - كه اندازه آن را دقيق مىدانيم - قطعاً از زمان معصومان(عليهم السلام) تغيير كردهاند.
اگر ملاك صدق عرفى جمرات است، آيا با زياد شدن در ارتفاع يا عرض آن در اين صدق عرفى يا تطبيق معناى لغوى خللى وارد شده است؟ چطور تغيير در مصالح ساختمانى و اجزاى جمره مانع صدق جمره برآن نيست، ولى تغيير در ابعاد آن مانع است؟ چرا آنچنان كه در باب صدق عرفى مسجد الحرام يا مسجد النبى، يا در شهر