184است، ولى همه اين تفاوتها، براى نشان دادن و تقويت مؤلفههاى تفاهم و اشتراك جهان اسلام است. حج تجسم و نمودى از جهان اسلام است كه همگى، خدا، پيامبر، قرآن، قبله، تاريخ و هويت تمدنى يكسانى دارند.
حج، براى جهان اسلام، فرصت بىنظيرى است تا ضمن تبيين و تثبيت مبانى نظرى و انديشهاى خود در بيدارى اسلامى، همبستگى لازم براى ادامه مقتدر و پرصلابت اين مسير را نيز كسب كند. 1 حج، تجمعى باشكوه از انسانهاى مؤمن است كه از سراسر جهان اسلام، نمايندگانى را در خود جاى داده است. تجمع حج، يك گرد هم آمدن ساده و سطحى نيست، بلكه در اين مكان، بايد مسائل جهان اسلام، طرح و بررسى و نسبت به آن راهكار مفيدى اتخاذ شود.
بدين ترتيب مسلمانان بايد مبارزه با طاغوت و نفى هر حكومت غير الهى را با تقويت توحيد و طواف كعبه، برائت از مشركان و رمى جمرات بياموزند و آن را تمرين عملى كنند. در اين مكان، حضور نمايندگان متفاوت از سراسر جهان اسلام، فرصت مناسبى براى انتقال تجربهها و بررسى فرصتها و تهديدهاى جهان اسلام است.
به عبارت ديگر مناسك حج، در عين برخوردارى از جنبههاى فقهى و اخلاقى، جنبههاى سياسى و اجتماعى نيز دارد. بدين ترتيب، وحدتآفرينى مناسك حج كه از طريق يكسانسازى، تشابهآفرينى و رفع هرگونه دوگانگى در پوشش و رفتار است، كاركرد و محصولى سياسى دارد كه در راستاى بيدارى اسلامى تحليلپذير است.
د) كاركرد راهنمايى و رهبرى
نقش رهبرىكننده وسايل ارتباطى و اثر آنها در بيدارى و ارشاد افكار عمومى، امرى واضح بوده و روز به روز بر اهميت آن افزوده مىشود. در نظامهاى دموكراسى، وسايل