167بنابراين، از ديد امام، وجود دولت‌هاى سرسپرده اسلامى، يكى از مشكل‌هاى بيدارى اسلامى است. از نظر ايشان، اين دولت‌ها بايد به ملت‌ها بپيوندند و در مقابل، ملت‌ها نيز وظيفه دارند، دولت‌ها را اصلاح و كنترل كنند.

امام، در پيامى به زائران خانه خدا مى‌فرمايد:

مسلمانان جهان، بايد به فكر تربيت و كنترل و اصلاح سران خودفروخته بعضى كشورها باشند و آنان را با نصيحت يا تهديد، از اين خواب گرانى كه هم خودشان و هم منافع ملت‌هاى اسلامى را به باد فنا مى‌دهد، بيدار نمايند و به اين سرسپردگان و نوكران هشدار بدهند و خودشان هم با بصيرت كامل از خطر منافقين و دلالان استكبار جهانى غافل نشوند و دست روى دست نگذارند و نظاره‌گر صحنه شكست اسلام و غارت سرمايه‌ها و منافع و نواميس مسلمين نباشند. ¹

ج) جهان‌شمولى و تقويت همبستگى اجتماعى

از آنجا كه جنبش‌هاى اجتماعى، بيشتر بر طبقات اجتماعى متوسط استوار است، بايد گفت كه اين جنبش‌ها به دنبال مقاصد مادى نيستند، بلكه گرايش‌هاى فرامادى و خودابرازى دارند. بنابراين، اين جنبش‌ها رويكرد محلى خاص‌گرايانه ندارند؛ بلكه رويكردى جهان‌شمول دارند. ²

حج از بهترين نمودهاى جهان‌شمولى اسلام است كه با رنگ باختن همه مليت‌ها و مرزهاى جغرافيايى، مسلمانان را از سرتاسر جهان، در زمان و مكانى واحد و با مناسكى يكسان دور هم جمع مى‌كند.

از سوى ديگر بيدارى اسلامى، يك حركت موردى و مقطعى نيست كه به كشور يا