161خودشان رابطه ايجاد مىكنند. آنها در اين مسير، شيوههاى تعامل را به وجود مىآورند و پيوندهايى را ايجاد مىكنند كه تشكيلدهنده شبكههاى فراملى غنى هستند.
بر اين اساس مىتوان حج را يك جامعه مدنى جهان اسلام ناميد كه فراتر از مرزهاى سياسى و جغرافيايى و بدون دخالت دولتها و بلكه با حضور ملتهاى مسلمان، در بستر مناسك و تعاليم دينى شكل گرفته است. در اين اجتماع، مسلمانان مىتوانند به دنبال عزت سياسى و هويتبخشى فرهنگى خود، عرف بينالملل را تحت فشار قرار دهند و با نمايشى از اقتدار اسلامى، بر مطالبات خود پافشارى كنند. بهترين نمود اين ويژگى جامعه مدنى جهانى مسلمانان، در مراسم برائت از مشركان بروز پيدا مىكند.
برائت از مشركان، تجمعى از مسلمانان است كه در محيطى دينى و فراملى و با حضور ملتها تشكيل شده و بر طرد ظلم و استعمار كافران و عزت مسلمانان تأكيد دارد و مىكوشد سياستهاى تبعيضگرايانه و استثمارگونه غرب نسبت به جهان اسلام را زير سؤال ببرد. مسلمانان در مراسم حج، در سرزمينى كه اسلام از آن آغاز و جهانى شده و در مكه كه يادآور تلاشهاى انقلابى حضرت ابراهيم(ع) است، ضمن تأكيد بر هويت دينى و تمدنى در بستر بروز اقتدار مسلمانان در حج، عزت نفس خود را بالا مىبرند و تلاش مىكنند با تقويت روابط درونى خود، همبستگى و وحدتشان را براى مقابله با دشمنان اسلام افزايش دهند.
2. ايجاد و تقويت جنبشهاى اجتماعى
تغييرات اجتماعى در كشورهاى اسلامى را مىتوان در سطوح مختلف بررسى كرد. بخش مهمى از نهضتهاى اسلامى در جريان بيدارى اسلامى را مىتوان در قالب جنبش اجتماعى تبيين و بررسى كرد. تحقق جنبشهاى اجتماعى، زمينه و مقدمه بسيار خوبى براى نهضتهاى فراگير سياسى در بيدارى اسلامى است. جنبشهاى اجتماعى،