270
اشكال
اينكه مراد از غسق الليل مغرب باشد روشن نيست؛ بلكه در رواياتى به منتصف‌الليل و نيمه‌شب معنا شده است. 1 اين روايات، با توجه به اينكه انتهاى وقت نماز مغرب و عشا نيمه‌شب است، با تعبير «الى» كه براى انتهاى غايت استعمال مى‌شود، تناسب بهترى دارد.
بيان دوم - موافقت اخبار ذهاب حمره با مضمون آيه 187 سوره بقره
استناد به اين آيه 2 براى بيان موافقت مضمونى روايات ذهاب حمره با قرآن كريم انسب به نظر مى‌رسد. در اين آيه شريفه دستور به اتمام صوم تا ليل داده شده است. صدق ليل كه همراه با ظلمت و تاريكى است، با ذهاب حمره مشرقيه مناسبت بيشترى دارد.
در پاسخ بايد گفت شب، داراى درجاتى است كه اولين مرتبه آن غيبوبت شمس از افق مى‌باشد. شاهد اين مطلب روايات اهل تسنن درمورد افطار است كه در آن از «اقبال ليل» سخن گفته شده، ولى به استتار معنا شده است. 3 بخارى كه اين روايت را نقل كرده است، عنوان باب را «بَاب مَتَي يَحِلُّ فِطْرُ الصَّائِمِ وَأَفْطَرَ أَبُوسَعِيدٍ الْخُدْرِى حِينَ غَابَ قُرْصُ الشَّمْسِ» 4قرار داده است. از اين عنوان به‌خوبى برمى‌آيد كه از ديدگاه وى هر سه تعبير «اقبال ليل»، «ادبارنهار» و «غروب شمس» به زمان واحدى اشاره دارد كه همان غيبوبت قرص خورشيد است.