261چيزى نيست جز تقيه، وگرنه محملى براى اين اجمال وجود ندارد. بله، در ادامه چون سائل اصرار بر سؤال خود دارد، حضرت صريحاً موافق عامه جواب مىدهند. اصرار سائل براى فهميدن وقت حقيقى مغرب و تأكيد امام(ع) بر غيبوبت قرص خورشيد نيز مشعر به تقيه مىباشد. محقق نائينى(رحمه الله) بعد از نقل روايت مىفرمايد:
... از اين روايت دانسته مىشود كه امام(ع) درصدد طفره از جواب است؛ تا جايى كه سائل سؤال خود را تكرار نموده و امام چارهاى نداشته است جز اينكه استتار قرص را به اين صورت تحديد نمايد كه: «أنّه إذا نظرت إليه لم تره» 1برخى نيز اين روايت را مظنّه توريه و خلاف ظاهر دانستهاند. 2
نقد و بررسى
اين برداشت از روايت مجرد استحسان است و به صرف احتمال نمىتوان فضاى تقيه را بر روايت حاكم نمود. در روايات متعددى به دلايل مختلفى ممكن است معصومين(عليهم السلام) كلمهاى را به اجمال فرموده و بعد از پرسش راوى آن را بيان كرده باشند. البته از تكرار سؤال راوى بايد اعتراف نمود كه شبههاى ذهن سائل را مشغول نموده است 3، ولى دليلى ندارد كه اين اصرار را بر يادگيرى حكم واقعى و جواب امام(ع) را بر تقيه يا توريه حمل نماييم. وجه روشنتر اين است كه سائل چهبسا اخبارى چون «مسّوا بالمغرب قليلاً» و امثال آن را شنيده و به تبع آن اين سؤال برايش مطرح بوده است كه وقت مغرب دقيقاً چه زمانى است و امام(ع)، با بيانهاى مختلف، موضوع بودن سقوط قرص شمس براى تحقق غروب را براى وى بازگو نمودهاند.