63و مسلمانان در راه گسترش اسلام، چه آزارهايى را متحمل شدند و چگونه غريبانه از وطن خود آواره و بى‌پناه وارد مدينه شدند و با استقامت و پايدارى و عمل به فرامين قرآن و پيامبر(ص) چه پايگاه توحيدى عظيمى را پايه‌گذارى كردند و چه سرفرازانه به مكه بازگشتند و آن را فتح كردند، مسلمانان را به پيروزى‌هاى بزرگ‌تر اميدوار مى‌كند.
4. حج، فريضه جمعى
حج از عبادت‌هايى است كه افزون بر جهانى بودن، جمعى است؛ يعنى همان‌گونه كه مسلمانان از سراسر جهان به مركز توحيد و يكتاپرستى دعوت شده‌اند، بر انجام دسته‌جمعى فريضه حج نيز مأمور شده‌اند.
همه خطاب‌هاى قرآنى درباره حج، خطاب‌هاى جمعى است و هيچ‌گونه خطاب فردى درباره حج در قرآن وجود ندارد؛ براى مثال، مركز توجه، كعبه است كه براى «ناس» بنا شده است: ( إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبٰارَكاً ) 1 يا در آيه‌اى ديگر مسجدالحرام كه در حريم كعبه بنا نهاده شده و محل نماز و نيايش و طواف است، براى همه مردم قرار داده شده است. ( وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ الَّذِي جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ ). 2 همچنين اعلام حج، اعلام همگانى و جهانى است: ( وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ ). 3
حال كه قبله‌گاه، عبادتگاه و دعوت‌نامه براى همه است، مردم نيز بايد به حج به ديد عبادت و فريضه‌اى جمعى بنگرند، نه فردى. هنگامى كه خداوند مكان بيت را براى ابراهيم خليل(ع) معين مى‌كند، دستور مى‌دهد