102اثر غرق مى‌شويم و از خالق اثر و پيام‌هاى آن غافليم. گاهى نيز اثر و مؤثر را با هم مى‌بينيم و در همان حال كه چشم به اثر دوخته‌ايم، در دل به پديدآورنده و خالق اثر و اسرار و پيام‌هاى آن توجه داريم، آفريننده آن را تحسين مى‌كنيم و از اسرار و رمز و رازهاى آن درس مى‌گيريم. حج نيز مانند همه اعمال و مناسك و آيات و نشانه‌هاى الهى يك ظاهر دارد و يك باطن كه بايد در هر يك از آنها تفكر و تدبر كرد. تدبر در مناسك و اسرار حج، مى‌تواند آثار حج را در تمام زندگى جارى و سارى كند. ازاين‌رو رهبر معظم انقلاب به حاجيان سفارش مى‌كند كه در حج تدبر كنند: «من به همه برادران و خواهران مسلمان كه در محشر عظيم حج گرد آمده‌اند، متواضعانه توصيه مى‌كنم كه در حج تدبر كنند». 1
ايشان فلسفه تدبر در حج را زنده شدن نام و ياد خدا در دل‌ها و روحيه ظلم‌ستيزى مسلمانان معرفى مى‌كنند: «تدبر در حج، عامل معجزه‌آسايى در گسترش اين انديشه در ميان همه مسلمانان است؛ [انديشه‌اى كه باعث پيروزى انقلاب اسلامى شد]». 2
رهبر انقلاب، نتيجه اين تدبر را ماندگارى آثار حج براى بقيه عمر مى‌داند و مى‌فرمايد:
[حاجيان بايد] در حج تدبر كنند و آن دو نكته اصلى را، يعنى دل‌سپردن به خدا و نزديك كردن خود به ذات مقدس الهى در انديشه و عمل با عبوديت خالص و حقيقى از يك‌سو و اجتناب و برحذر بودن از شيطان‌ها و دشمنان راه و جهت الهى از سوى