147
جواب
از آنجا كه امام كاظم(ع) در ذيل روايت، هلال را به طور مطلق ميقات دانسته، مشخص مى‌شود هلال رمضان و شوال خصوصيتى ندارد و شامل هلال ذى‌حجه هم مى‌شود. بنابراين براى اثبات مدعا مى‌توان به اين روايت استدلال كرد.
اشكال دوم
چه بسا افطار مستند به شيوعِ رؤيت هلال در بين مردم است و روايت به يكى از راه‌هاى اثبات هلال ماه، يعنى «شياع» اشاره دارد؛ به عبارت ديگر، همان طور كه «رؤيت مكلف» يا «گذشت سى روز» از جمله طُرق ثبوت هلال ماه قمرى است، شياع در بين مردم نيز يكى از راه‌هاى آن است و كلام امام در اين روايت به اين مطلب اشاره دارد.
جواب
اول اينكه، در اين روايت، امام كاظم(ع)، عملِ آنها در روز عيد فطر را حجت شرعى بر اثبات موضوع براى مكلّفان دانسته است؛ چه اين عمل مستند به بينه يا شياع باشد، چه مستند به حكم حاكم و قاضى باشد. بنابراين، تبعيت از آنها مستند به هر كدام از اينها باشد، مادامى كه واقع مشكوك باشد، واجب و صحيح است.
دوم آنكه، مخالفان در غالب موارد به حكم قاضى و حاكم براى ثبوت هلال استناد مى‌كنند و استناد عمل آنها به «شياع»، حمل روايت بر فرد نادر است. 1
بنابراين، اين روايت بر صحت و اجزاى حج مستند به حكم حاكم مخالف در ثبوت هلال، دلالت دارد.
البته روشن است كه مدلول روايت، مربوط به جايى است كه تقيه‌اى، خوفى يا مداراتى، در ميان باشد. در غير اين صورت چنانچه مذهب حق، قدرتى پيدا كند