127خدا در ربوبيت و پرستش مىدانستند. بر اين اساس، اگر مراد از جمله أُولٰئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ ، فرشتگان يا صالحان مقرب از جن يا انبيا و اوليا از انس باشد، قهراً مقصود از «جستوجوى وسيله» و «اميد رحمت» و «ترس از عذاب»، همان معناى ظاهرش خواهد بود.
اگر منظور اعم از اين باشد - بهگونهاى كه شامل شياطين جن و فاسقان از انس، مانند فرعون و نمرود و امثال آنها نيز بشود - مراد از «جستوجوى وسيله» به سوى خدا، همان خضوع و سجود و تسبيح تكوينى خواهد بود كه قبلاً بيان نمود و براى همه موجودات اثباتش كرد. همچنين خوف و رجايشان مربوط به او خواهد بود. 1
درباره توسل به پيامبرانى كه در تفسير آيه وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلىٰ بَعْضٍ وَ آتَيْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً از آنان ياد شده است، بايد گفت ضمير در فعل «يدعون» به توسلجويان به پيامبران برمىگردد. در نتيجه، تقدير اين آيات چنين مىشود: «كسانى كه پيامبران را مىخوانند و بهواسطه آنان در پى يافتن مقربترين آنها مىباشند و به رحمت خدا اميدوار و از عذابش بيمناكاند...». اين معنا را فخر رازى پذيرفته است. 2
شاهد چنين ادعايى اين است كه پيامبران، كسانىاند كه به رحمت خدا اميدوارند و از عذابش بيم دارند؛ درحالىكه فرشتگان، مكلف نيستند [تا خوف از عذاب برايشان معنا داشته باشد]. بلكه آنان مأموران الهىاند. البته به اين ديدگاه پاسخ داده شده است كه فرشتگان نيز اگر اقدام به گناه كنند، از