98پيدايش تمدن خود را بشناسد. به ويژگىهاى برجسته تمدن اسلامى آگاهى يابد. از شخصيتهاى تمدنساز آگاه شود و از جايگاه تمدن خود بين تمدنهاى ديگر شناخت دقيقترى پيدا كند. شواهد تجربى حكايت از تأثيرگذارى مراسم مذهبى در شكلگيرى هويت مىكند. 1
امام سجاد(ع) به «شبلى» فرمود:
فَحِينَ صَلَّيتَ فِيهِ رَكعَتَينِ نَوَيتَ أنَّكَ صَلَّيتَ بِصَلَاةِ إِبرَاهِيمَ.
آيا وقتى كه پشت مقام ابراهيم، دو ركعت نماز طواف خواندى، آيا قصد كردى ابراهيمگونه نماز بخوانى؟
مىتوان گفت كه بيان امام سجاد(ع) شبلى را به تمدن توحيدى رهنمون مىكند. با يادآورى مقام ابراهيم و لزوم توجه به ارزشهايى كه ابراهيم(ع) آنها را به وجود آورد، گذشته تمدنى حجگزار را به او معرفى مىكند و به اين وسيله، در شناخت هويت تمدنى و تقويت آن كمك مىكند.
براساس رويكردى كه تمدن را همان فرهنگ ولى در ابعاد بزرگتر تلقى مىكند، مىتوان هويت تمدنى را داراى مفهومى گستردهتر و عميقتر از مفهوم هويت فرهنگى دانست؛ زيرا هويت فرهنگى بيشتر به مرزهاى يك كشور يا مليت محدود مىشود؛ درحالىكه هويت تمدنى از مرزهاى يك كشور فراتر مىرود و چندين مليت را پوشش مىدهد؛ نظير تمدن اسلامى يا تمدن غربى كه در مواردى نيز گستردهتر از يك قاره مطرح مىشوند. «هانتينگتون» كه هويت تمدنى را طرح كرده است و آن را از هويت فرهنگى متمايز مىداند، شكلگيرى و رشد هريك از آنها را براى انسان ضرورى مىداند.
بنابراين مىتوان بازيابى هويت دينى را يكى از آثار بُعد شناختى حج به حساب آورد. مسلمانان از سراسر جهان با مليتهاى مختلف در حج كنار يكديگر جمع