149اينها را نيز امتحان مىكنيم] تا خداوند كسانى را كه راست مىگويند، و كسانى را كه دروغ مىگويند مشخص سازد. 1
بنابر اين همگان حتى مدعيان ايمان، امتحان مىشوند تا صدق و كذب ادعاى آنان براى خودشان روشن شود؛ هرچند كه انسان از وضع خود آگاه است. 2
اين آزمون بهصورتهاى گوناگونى ظهور مىكند؛ مانند خوددارى از خوردن و آشاميدن، مبارزه با لشكر دشمن 3، محدوديت در بهرهمندى از مواهب دنيا 4، آزمايش با فرزند و مال 5يا ترس و گرسنگى و كاسته شدن از اموال. 6و 7
افزون بر اينها يكى ديگر از عرصههاى امتحان الهى، بندگى در مناسك حج است. روح كلى حاكم بر حج، همان تقويت بندگى انسان است. انسان در حج، عبادتى متفاوت را تجربه مىكند؛ چراكه رمزگونه و سمبليك است. البته در روايات و آيات قرآن، درباره فلسفه مناسك حج بسيار سخن گفته شده است. ولى گويا خداوند مىخواهد حج را آزمونى براى بندگى انسان و ميزانى براى مقدار تسليم وى در مقابل دستورهاى خود قرار دهد. از اينرو ابراهيم(ع) را با رها كردن نوزادش در بيابان و سپس قربانى كردن وى در نوجوانى مىآزمايد و او نيز با غلبه بر نفس خويش، به بالاترين حد از تسليم و رضاى در بندگى مىرسد. بدين صورت، بندگان ديگر با برپايى مراسم حج، درس بندگى واقعى را مرور مىكنند.
كعبه نيز نمادى از بندگى در حج است؛ چراكه خداوند، كعبه را در محلى خشك و