42 نكته‌ها و اشاره‌ها

1. برخى مفسران حكايت كرده‌اند، هنگامى كه به ابراهيم دستور داده شد حج را به مردم اعلام كند، او گفت: «خداوندا صداى من به جهانيان نمى‌رسد». ولى خدا فرمود: «تو اعلام كن. رساندن آن به عهده من است». ¹

2. هنگامى كه به ابراهيم(ع) دستور داده شد حج را به مردم اعلام كند، او بر محل «مَقام» ² درمسجدالحرام رفت و رو به سوى شرق و غرب جهان كرد و صدا زد: «اى مردم! حج خانه خدا بر شما نوشته شده است. پس دعوت پروردگارتان را اجابت كنيد».

خدا نيز صداى او را به گوش جهانيان و حتى نسل‌هاى بعدى رساند و مردم همه ساله به نداى او پاسخ مثبت مى‌دهند و لبيك‌گويان به طرف مكه مى‌روند. ³

بنابراين تمام كسانى كه به حج مى‌روند، در حقيقت دعوت رب جليل و فراخوان ابراهيم خليل را لبيك مى‌گويند.

3. «فجٍّ عميقٍ» به معناى «فاصله ميان دو كوه و درّه ژرف» و در اينجا به معناى «جاده‌هاى وسيع و دور» است؛ يعنى مردم براى برگزارى حج، راه‌هاى طولانى و دره‌ها را مى‌پيمايند.