314توحيد، به همين معنا و با همين وسعت و قدرت، به شكلى پررنگ و برجسته در حج وجود دارد؛ يعنى عبادتى كه با «لبّيك» (اجابت دعوت الهى) شروع مىشود. لبيك يعنى حاجى تنها به يك ندا، اجابت مىكند و به ديگر نداها، جواب رد مىدهد و از اينجا بايد مبارزه اجتماعى مسلمانان عليه قدرتهاى استبدادى و استعمارى آغاز شود.
از سوى ديگر تمام مناسك حج از قبيل حالت احرام، لباس و محرّمات احرام، طواف، سعى، نماز و وقوفين، هركدام به نحوى، گوشهاى از وجود حجاج را، به معنويت و خداى متعال جلب مىكنند. 1 اين برنامهها، آن چنان بىنظير در حج گنجانده شده است كه - همانطور كه گفتيم - ابن سينا را هم به شگفتى وا مىدارد؛ حجى كه در آن معناى توحيد، با نفى شرك و طاغوت و «برائت» از آنان در سراسر دنيا و تحقق حاكميت الهى در جهان همراه است؛ به همين دليل «سياست» در حج نمودى آشكار دارد و حتى حج فريضهاى سياسى است. 2 سياستى كه رهبران آن پيامبران و علماى ربانى و قانون آن، قرآن و جغرافيا و قلمرو آن، سراسر جهان است. با توجه به همين نقش بىبديل سياست در عبادات است كه مقام معظم رهبرى، تفكيك سياست از ديانت را از بزرگترين نشانههاى شرك مىدانند و مىفرمايند: «از بزرگترين مظاهر شرك در عصر حاضر، تفكيك دنيا از آخرت و زندگى مادّى از عبادت و دين از سياست است». 3
اين نكته كه ايشان تفكيك ماديات از معنويات، آخرت از دنيا و دين از سياست را به صراحت، نه تنها «شرك» كه از بزرگترين نشانههاى شرك در جهان معاصر مىدانند، جاى بسى تأمل دارد كه بايد به تفصيل به آن بپردازيم؛ نسبت و جايگاه مسلمانان هم در ارتباط با آن بررسى و سنجيده شود؛ شايد آن زمان، ديگر نتوان به راحتى هر كسى را مسلمان دانست!