266
مقدمه
نظم اجتماعى، نتيجه پايدارى ساختارها و نهادهاى اجتماعى و پايبندى اعضاى جامعه به رعايت هنجارها، ارزشها و قوانينى است كه قوام جامعه، به آنها وابسته است. يكى از دغدغههاى بشر در طول تاريخ، شناخت ماهيت نظم و چگونگى تحقق و استمرار آن و همچنين شناخت عاملهاى مختل كننده آن بوده است. بخش عظيمى از جامعهشناسى موجود، در پاسخ به اين سؤال شكل گرفته است كه چه سازوكارهايى براى ايجاد، حفظ و تقويت نظم و انضباط اجتماعى وجود دارد. 1 حج نيز به عنوان يكى از احكام سياسى - اجتماعى، مىتواند نقش مهمى در ايجاد نظمى اجتماعى و همچنين بينالمللى در سطح جهان اسلام ايفا كند. بايد ديد، جايگاه حج در اسلام و همچنين رسالت جهانى آن چيست و چه تأثيرى بر مسئله نظم اسلامى مىگذارد. همين امر سبب نوعى همبستگى ميان مسلمانان مىشود. دين جهان شمول اسلام از آن جهت كه همواره دو اصل زوالناپذير «همگانى» و «هميشگى» بودن، يعنى «كليت» و «دوام» را گوشزد مىكند، بايد برنامههاى آن هم جهانى و هم نمودار زندهاى از كلى بودن و دوام باشد. بر همين اساس مىتوان همگانى و هميشگى بودن حج - شاخصترين برنامهجهانى اسلام - را سند گوياى كلى بودن و دوام دين الهى دانست. 2 از سوى ديگر، دين اسلام به طور كامل با فطرت انسانى هماهنگ است. 3 مقياسهاى دين اسلام، كلى و انسانى است، نه قومى، نژادى و ملى؛ علت گرايش مردم كشورهاى غير عربى به اسلام، همين ويژگى آن است و خاستگاه اوليه اسلام نيز همين ويژگى را تقويت كرده است. 4 حج، در به فعليت رساندن ويژگى كلى و انسانى دين اسلام كه مجموعهاى مقدس به نام امت (جامعه