239قابل مشاهده دارد، سرمايه انسانى، با تغيير دادن افراد براى كسب مهارتها و توانايىهايى، پديد مىآيد. اين سرمايه آنها را توانا مىسازد تا به شيوههاى جديد رفتار كنند؛ بنابراين كمتر ملموس است و در مهارتها و دانشى كه فرد كسب مىكند، تجسم مىيابد. اما سرمايه اجتماعى، حتى كمتر از اين ملموس است و در روابط ميان افراد تجسم مىيابد و زمانى، سرمايه اجتماعى به وجود مىآيد كه روابط ميان افراد به شيوهاى دگرگون شود كه كنش را آسان كند. 1
بنابراين منفعت و سرمايه اجتماعى، بسيار مهم است و اين منفعت با افزايش و تقويت عاملهايى چون اعتماد و ارتباط اجتماعى ايجاد مىشود و ارتقا مىيابد. هنجارهاى اعتماد و معامله متقابل در مطالعات سرمايه اجتماعى، بررسى مىشود و بيشتر اين هنجارها از راه سنجيدن نتايج رفتارى به دست مىآيد تا از بررسى خود هنجارها (درك افراد از اين هنجارها).
كلمن، مضاف بر جنبههاى «رابطهاى 2» و «ساختارى 3»، بحث هنجارهاى اعتماد و معامله متقابل (هميارى) را به لحاظ مفهومى و تجربى در ارتباط نزديكى با يكديگر مىبيند. اعتماد براساس نگاه «فوكوياما« (26 :1995) انتظارى است كه در يك اجتماع نظام يافته، صادق و همراه با رفتار تعاونى، از طريق ساير افراد اجتماع به شكل هنجارهاى مشترك بروز مىكند.
اهداف كلان حج از منظر رهبرى و نقش آن در سرمايه اجتماعى
در نگاه رهبرى، در مراسم حج، موضوع ارتباط و اعتماد، بسيار مهم و محورى است. در انديشه ايشان، يكى از اهداف با اهميت حج، كسب منفعت و سرمايه است و اين دو در مرحله نخست، اجتماعى است. ايشان مىفرمايند: