224دوستى در راه خدا و دشمنى در راه خدا، محكمترين دستاويز ايمان تلقى شده است. كه مراتب دين (اعتقادات، ارزشها و هنجارها) داراى دو وجه اثباتى و سلبى است. وجه اثباتى آن بهلحاظ معرفتى، گرايش به توحيد است؛ به لحاظ ارزشى، فضايل اخلاق و به لحاظ هنجارى آن چيزى است كه رفتارهاى نيكو را تأمين مىكند. اين سه مرتبه دين، در حج به منصه ظهور رسيده است. همگرايى اعتقادى، اخلاقى و رفتارى در مواقف حج، خود باعث همگرايىهاى اجتماعى و سياسى مىشود. وجه سلبى آن، شامل نفى شرك و بت پرستى، ضد ارزشها و رفتارهاى نا بهنجار مىشود. اين طرد، ضمن رد اين عناصر منفى، مؤيد جهات مثبت مىباشد. از اينرو، برائت، از اركان حج، بالاتر از اركان حج، روح، معنا، هدف و جهت حج است.
هويت سياسى حج، منبع مهمى براى سرمايه اجتماعى و قدرت اجتماعى جوامع اسلامى است و بزرگترين پشتوانه امت اسلامى در برابر جهان كفر و استكبار محسوب مىشود. از اينرو، سعى مىكنند حجِ زندگىساز و شورآفرين را، به عبادتى بىروح و بىنشاط، فردى و سطحى، همراه با سياحت و تجارت بدل كنند.
از اينرو، حج چونان سرمايه اجتماعى معنوى سه ركن اساسى دارد: اول، مرزبندى و جبههگيرى مقتدرانه در برابر استكبار. دوم، تراحم و همگرايى و برادرى ميان مسلمانان. سوم، خشوع و تعبد در برابر پروردگار. اگر حج با اين سه ركن همراه شود، امت اسلامى، هويت جمعى خود را پيدا مىكند و به اوج عظمت و عزت تاريخى خود نايل مىگردد. دانش و معرفت، تدبير و هشيارى، احساس مسئوليت و تعهد، توكل و اميد به وعده الهى، چشم پوشيدن از خواستهاى حقير و كمبها در برابر كسب رضاى خدا و عمل به وظيفه، همگرايى و همبستگى، روابط عاطفى و برادرانه و كنار گذاشتن عوامل واگرايى و فرسايش، اينها عناصر اصلى اقتدار امت اسلامى هستند كه در حج آشكار مىشوند و با تشكيل سرمايه اجتماعى معنوى به تحقق قدرت بينالمللى اسلامى منجر مىشود. نيروى عصبيت مذهبى از همه نيروها قوىتر و پرنفوذتراست. از اينرو، از همه نيروها ظريفتر و شكنندهتر است.