223فرصت حج، استثنايى است. همه عبادات، فرصت بازيابى خويشتنِ انسان هستند. انسان‌ها بر اثر غفلت از خداى متعال - كه روح هستى و حقيقت هستى است - از خودشان، از دلشان و از حقيقتشان غافل مى‌شوند؛ (نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ) . امروز درد بزرگ بشريت اين است. انسان‌ها با غفلت از خداى متعال، از خودشان هم غافل شده‌اند. نيازهاى انسان، حقيقت انسان و اهداف خلقت انسان در ميان چرخ و پر دستگاه‌هاى مادى بكلى از ياد رفته است. آنچه انسان را به خدا، و در سايه توجه به خدا، به خود و حقيقت خود و نياز خود و دل خود متوجه مى‌كند، دعا و عبادت و تضرع است. و حج از اين جهت برترين عبادتهاست. ¹

نتيجه گيرى

سرمايه اجتماعى دو نقش و كاركرد اساسى دارد: اول، نقش مثبت كه ناشى از احساس تعلق به، اعتماد به و رابطه با ديگران است و ورود به شبكه روابط با كسانى كه با آنها احساس همسويى و همخوانى دارد و احساس مى‌كند كه با آنها داراى منافع، ارزش‌ها وهنجارهاى مشترك مى‌باشد. دوم، نقش منفى كه ناشى از احساس بيگانگى با ديگران و بى‌اعتمادى نسبت به آنها است. اين احساس ممكن است منشأ تاريخى داشته باشد و يا بر آمده از عقايد، ارزش‌ها و هنجارهاى دوگانه باشد. نوشتار حاضر نشان داد كه از ديدگاه مقام معظم رهبرى، حج به‌مثابه سرمايه اجتماعى خالى از اين دو كاركرد و رويكرد نيست. شايد مناسب باشد، از اين دو نقش با جاذبه و دافعه سرمايه اجتماعى معنوى حج، ياد شود. حج، از يك سو ميدان تجلى (رُحَمٰاءُ بَيْنَهُمْ) و از سوى ديگر مظهر (أَشِدّٰاءُ عَلَى الْكُفّٰارِ) مى‌باشد. البته، اين دو نقش مهم حج از نقش ديگر حج؛ يعنى عرصه بندگى و خضوع در برابر خداوند نشئت مى‌گيرد. سرمايه اجتماعى، هويت‌ساز است و ايجاد مرز مى‌كند. حج، مهم‌ترين عنصر هويت ساز است. در ميان عبادت‌ها، اين حج است كه هويت اجتماعى و سياسى دارد و امت واحد اسلامى را به خوبى نشان مى‌دهد. البته قليلى از عبادت‌ها چنين بهره‌اى دارند اما بى‌شك اين بُعد در حج، برجسته‌تر است.